Монгол Улс 2050 он гэхэд цэвэр эрчим хүчний эзлэх хувийг 53.4 хувьд хүргэнэ
Монгол Улс эрчим хүчний салбараа шинэчилж, 2050 он гэхэд нийт эрчим хүчнийхээ талаас илүүг цэвэр эх үүсвэрээс хангахаар зорьж байна.
Монгол Улс 2050 он гэхэд эрчим хүчний нийт баланст цэвэр эрчим хүчний эзлэх хувийг өнөөгийн арав хүрэхгүй түвшнээс 50-иас дээш хувьд хүргэх зорилт тавьжээ.
Эрчим хүчний яамны мэдээллийг MongolianNews уламжилснаар, Засгийн газар цэвэр эрчим хүчний эзлэх хувийг 7.2-оос 53.4 хувьд хүргэж, энэ зууны дунд үе гэхэд цахилгаан импортлох хамаарлыг бүрэн арилгах зорилт дэвшүүлсэн байна.
Энэ зорилтын цар хүрээг нийлүүлэлт бус эрэлтийн өсөлт тодорхойлж байна. Эдийн засгийн өсөлт, хотжилтын нөлөөгөөр 2050 он гэхэд эрчим хүчний эрэлт өнөөгийнхөөс тав дахин ихэснэ гэж яам тооцоолжээ. Өөрөөр хэлбэл, цэвэр эрчим хүчний эзлэх хувь 7.2-оос 53.4 болж өсөхийн зэрэгцээ нийт зах зээл нь тав дахин томрох юм.
Өнөөгийн нөхцөл байдал
Монголын эрчим хүчний систем нүүрсэнд давамгайлан түшиглэсэн хэвээр байгаа бөгөөд нийт эрчим хүчний 90 гаруй хувийг нүүрснээс гаргаж байна. Эрчим хүчний салбар үндэсний хүлэмжийн хийн ялгарлын ойролцоогоор гуравны хоёр хувийг бүрдүүлдэг.
Сэргээгдэх эрчим хүчний суурилагдсан хүчин чадал нэмэгдсэн ч үйлдвэрлэл нь төдийлөн өсөөгүй байна. 2023 оны байдлаар Монгол Улс гурван салхин цахилгаан станц, есөн нарны цахилгаан станц болон хэд хэдэн жижиг усан цахилгаан станц ажиллуулж байв. Эдгээр нь нийт суурилагдсан хүчин чадлын 18.3 хувийг бүрдүүлсэн ч цахилгаан үйлдвэрлэлийн ердөө 9.6 хувийг эзэлжээ. Энэ зөрүү нь турбин хүрэлцээгүйгээс бус, сэргээгдэх эрчим хүчний тогтворгүй үйлдвэрлэл болон сүлжээний хязгаарлалтаас үүдэлтэй байна.
Нөөц боломж хязгаарлалт болж байгаа зүйл биш. Азийн хөгжлийн банкны мэдээлснээр, Монголын салхи болон нарны эрчим хүчний нийлбэр нөөц нь 2,600 гигаваттын суурилагдсан хүчин чадалтай тэнцэх бөгөөд жилд 5,457 тераватт-цаг эрчим хүч үйлдвэрлэх боломжтой. Одоогоор энэ нөөцийн ойролцоогоор 0.06 хувийг ашиглаж байна.
Харин сүлжээ, эрчим хүч хуримтлуулах систем болон санхүүжилт гол саад болж байна. Цахилгааны архаг хомсдол, импортын хамаарал нь тогтмол тасалдал үүсгэдэг бол Монголын эрс тэс уур амьсгалд маш хүйтэн нөхцөлд ажиллах чадвартай батарейн хуримтлуур шаардлагатай. Азийн хөгжлийн банкны дэмжлэгтэйгээр төлөвлөж буй батарейн хуримтлуурын систем ашиглалтад орвол дэлхийд энэ төрлийн хамгийн том байгууламж болох юм.
Завсрын зорилт аль хэдийн эрсдэлд оржээ
2050 оны зорилтын өмнө Монгол Улс түүнээс ойрын хугацааны өөр нэг зорилтыг биелүүлэх ёстой. Гэвч уг зорилтыг биелүүлж чадахгүй байх төлөвтэй байна.
Төрөөс эрчим хүчний талаар баримтлах бодлогод 2030 он гэхэд сэргээгдэх эрчим хүчийг суурилагдсан хүчин чадлын 30 хувьд хүргэхээр тусгасан. Гэвч эрчимжүүлсэн арга хэмжээ авахгүй бол энэ үзүүлэлт тухайн хугацаанд дөнгөж 23.3 хувьд хүрнэ гэсэн тооцоо гарчээ.
Үүний гол шалтгаанаар санхүүжилтийн дутагдлыг нэрлэдэг. НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн үнэлгээгээр, тогтвортой эрчим хүчний зорилтыг 2030 он хүртэл хэрэгжүүлэхийн тулд Монгол Улс дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 2.1 хувьтай тэнцэх хэмжээний нэмэлт хөрөнгө оруулалтыг жил бүр хийх шаардлагатай.
Бүтцийн хүчин зүйлс энэ асуудлыг улам хүндрүүлж байна. Нүүрс нь Монголын эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр төдийгүй экспортын гол бүтээгдэхүүн, төсвийн орлогын томоохон бүрдүүлэгч юм. 2025 онд нүүрсний экспортын биет хэмжээ долоон хувиар өссөн ч мөнгөн дүнгээрээ 34 хувиар буурчээ. Цахилгаан үйлдвэрлэл төрийн өмчид хэвээр, мөн ихээхэн татаастай байгаа нь зах зээлд суурилсан шинэчлэлийг хүндрүүлж байна.
Анхаарах гол асуудлууд
2030 оны завсрын зорилт нь анхны бодит шалгуур болох бөгөөд өнөөгийн чиг хандлагаар зорилтот түвшнээс бараг долоон нэгж хувиар дутна гэж үзэж байна.
Хоёр дахь асуудал нь эрчим хүч хуримтлуулах систем юм. Азийн хөгжлийн банкны батарейн хуримтлуурын төсөл нь Монголын салхи, нарны эрчим хүчний нөөцөөс бодитоор хэдий хэмжээний эрчим хүчийг сүлжээнд нийлүүлэх боломжтойг тодорхойлох хамгийн том хүчин зүйл болно.
Гурав дахь нь эрэлт. 2050 он гэхэд эрэлт тав дахин өсөхөөр байгаа нь шийдлээсээ түрүүлж асуудлыг томруулж болзошгүй. Түүнчлэн энэ өсөлтийн нэг хэсгийг Засгийн газар өөрөө идэвхтэй дэмжиж, олон улсын хөрөнгө оруулагчдыг Монголд дата төв байгуулахыг уриалж байна.