Говьсүмбэр аймгийн Чойрын гаднах Говь цөл. Монголын зургаа дахь
Говьсүмбэр аймгийн Чойрын гаднах говь цөл. Монгол Улсын зургаа дахь үндэсний үнэлгээгээр тус улсын нутаг дэвсгэрийн 81.9% нь цөлжилт эсвэл газрын доройтолд тодорхой хэмжээгээр өртсөн болохыг тогтоожээ.

Монголын нутаг дэвсгэрийн цөлжилтөд өртсөн хэсэг таван жилийн өмнөхөөс нэмэгдсэн ч хамгийн хүнд нөхцөлд байгаа газрын хэмжээ буурсан байна.

Цөлжилт, газрын доройтлын үндэсний зургаа дахь үнэлгээг Цаг уур, орчны шинжилгээний үндэсний газар Монголын Шинжлэх Ухааны Академийн Газарзүй, геоэкологийн хүрээлэнтэй хамтран хийжээ. Үнэлгээгээр Монголын нийт нутаг дэвсгэрийн 81.9 хувь нь ямар нэг хэмжээгээр цөлжилт, газрын доройтолд өртсөн болохыг тогтоосон байна.

Энэ нь 2021 оныхоос таван пунктээр өссөн үзүүлэлт юм. Гэхдээ хүчтэй болон нэн хүчтэй доройтсон газрын хэмжээ 16.2 хувиар буурсан гэж тус газрын дарга Э.Баттулга лхагва гарагт нийтлэгдсэн The UB Post сонинд өгсөн ярилцлагадаа хэлжээ.

Гэхдээ нийт цөлжилтөд өртсөн талбайн өсөлтийг нөхцөл байдал бүхэлдээ муудсантай шууд холбон тайлбарлахад болгоомжтой хандах хэрэгтэйг Э.Баттулга онцолсон байна. Өмнө нь илрүүлэх боломжгүй байсан өөрчлөлтийг илүү нарийвчлалтай тодорхойлох болсон нь бүртгэгдсэн талбай нэмэгдэхэд тодорхой хэмжээгээр нөлөөлсөн байж болох аж.

Өмнөх үнэлгээнүүдэд голчлон MODIS хиймэл дагуулын мэдээллийг ашигладаг байсан бол энэ удаа Sentinel хөтөлбөрийн мэдээллийг мөн ашиглажээ.

Үзүүлэлтүүдийн цаадах мониторингийн сүлжээ

Энэхүү үнэлгээ нь Монгол Улс сүүлийн жилүүдэд эрчимтэй өргөжүүлж буй дэд бүтэц, сүлжээнд тулгуурласан байна.

Тус газрын ажиглалтын сүлжээ 318 сум, суурин газрыг хамардаг бөгөөд ус судлалын ажиглалтыг 150 цэгт, хөдөө аж ахуйн цаг уурын ажиглалтыг 1,550 цэгт хийж байна. Цаг уурын мэдээллийг 1936 оноос хойш төвлөрүүлэн хадгалж ирсэн бөгөөд салбарын суурь 1924 онд тавигджээ.

Сүүлийн хоёр жилд тус салбарын чадавх эрс сайжирсан байна. Өнгөрсөн жил супер компьютерийг үйл ажиллагаанд нэвтрүүлж, энэ онд улсын төсвийн хөрөнгөөр баруун бүс болон Хангайн бүсэд Допплерийн радар суурилуулжээ. Мөн агаар мандлын дээд давхаргыг судлах хоёр аэрологийн төв ашиглалтад орсон бөгөөд тус газар одоо өдөр бүр найман хиймэл дагуулаас мэдээлэл хүлээн авч байна. Дэлхийн цаг уурын байгууллага олон төрлийн аюулын эрт сэрэмжлүүлэх системийг дэмжих хиймэл оюун ухаанд суурилсан сервер нийлүүлжээ.

Хамгийн чухал өөрчлөлт олон улсын хамтын ажиллагаатай холбоотой байж болох юм. Монгол Улс саяхныг хүртэл цаг уурын мэдээллийг 63 станцаас олон улсад дамжуулдаг байсан бол 2026 онд энэ тоо 138 болж нэмэгджээ. Мөн урьдчилсан мэдээг өдөрт хоёр удаа гаргадаг байсныг гурван цагийн зайтай шинэчилдэг 10 хоногийн төлөв болгон өргөжүүлсэн байна.

Юу дутмаг хэвээр байна вэ?

Э.Баттулга системийн суурь түвшинд тулгамдсан асуудал байгааг шууд хэлжээ.

Монголын ажиглалтын цэгүүдийн ойролцоогоор 65 хувь нь механик, гараар ажиллуулдаг багаж төхөөрөмж ашигласаар байна. Тэрбээр үүнийг томоохон дутагдал гэж тодорхойлсон байна.

Түүнчлэн Монгол Улс Минаматагийн конвенцын хүрээнд мөнгөн усыг үе шаттай халж хэрэглэхээ зогсоох үүрэг хүлээсэн ч зарим анхан шатны станцад мөнгөн усан суурьтай багаж ашигласаар байгаа аж. Үүнийг нэн даруй шийдвэрлэх шаардлагатай гэж тэрбээр хэлжээ.

COP17-оос тус агентлагт үлдсэн үр дүн

НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх конвенцын дээд хэмжээний уулзалтыг Монгол Улс зохион байгуулсан нь Цаг уур, орчны шинжилгээний үндэсний газарт олон улсын түвшинд ажиллах онцгой боломж олгожээ. Э.Баттулгын хэлснээр тус газар хурлын үеэр 20 гаруй арга хэмжээг санаачлан зохион байгуулсан байна.

Гурван чиглэлийг тэргүүлэх зорилт болгон сонгожээ. Эхнийх нь Монголын Засгийн газрын санаачилсан элс, шороон шуурганы эрсдэлийг бууруулах ажил юм. Үүнийг НҮБ-ын Ази, Номхон далайн эдийн засаг, нийгмийн комисс болон Гурван талт хамтын ажиллагааны нарийн бичгийн дарга нарын газартай хамтран тохиролцсон байна. Монгол Улс Зүүн хойд Азид нөлөөлдөг элс, шороон шуурганы гол эх үүсвэр орон юм.

Хоёр дахь чиглэл нь мониторингийн сүлжээг хиймэл оюун ухаан, машин сургалт, хиймэл дагуулын технологи болон супер компьютертэй уялдуулах явдал байв.

Гурав дахь нь цаг агаарт зориудаар нөлөөлөх технологи юм. Цаг уур, орчны шинжилгээний үндэсний газар Дэлхийн цаг уурын байгууллага болон Тайландын Хааны бороо оруулах, хөдөө аж ахуйн нисэхийн газартай хамтран салбарын уулзалт зохион байгуулжээ. Үүний зорилго нь үүл буудахтай холбоотой ташаа ойлголтыг нотолгоонд суурилсан мэдээллээр залруулах явдал байсан гэж Э.Баттулга хэлсэн байна.

Тус газар одоо Гангийн менежментийн үндэсний төлөвлөгөө боловсруулж байна.