Өмнөд хэсэгт орших Таван Толгойн нүүрсний уурхайн ачааны машинууд
Өмнөд Говийн Тавантолгойн нүүрсний уурхайн ачааны машинууд, 2016 онд авсан зураг. Монгол Улсын 2026 оны төсөвт 90 сая тонн экспортыг тонн тутамд нь 70 орчим ам.доллараар тооцсон.

Монголын 2026 оны төсвийн тооцоо өнгөрсөн онд үнэ нь огцом унасан түүхий эдийн таамаглалд тулгуурлаж байна.

Эдийн засаг, хөгжлийн яам 2026 онд 90 сая тонн нүүрс экспортолж, тонн тутамд дунджаар 70 ам.долларын үнээр борлуулна гэж тооцжээ. Ингэснээр экспортын орлого ойролцоогоор 6.3 тэрбум ам.долларт хүрэх юм. Энэ нь 2025 онд экспортолсон 89.7 сая тонноос давсан, түүхэн дээд үзүүлэлт болно.

2026 оны нэгдсэн төсвийн орлогыг 31.6 их наяд төгрөг, зарлагыг 33.0 орчим их наяд төгрөг байхаар төлөвлөсөн бөгөөд төсвийн алдагдал ДНБ-ий 1.4 орчим хувьтай тэнцэхээр байна.

Гол хүндрэл нь экспортын хэмжээ, үнийн дүн эсрэг чиглэлд өөрчлөгдөж байгаад оршино.

Нүүрсний үнэ хэрхэн өөрчлөгдөв

2025 онд нүүрсний экспорт өмнөх оноос 7 хувиар өсөж, 83.8 сая тонноос 89.7 сая тоннд хүрсэн. Ингэснээр Засгийн газрын жилийн 85 сая тоннын зорилтыг давсан ч экспортын орлого 5.8 тэрбум ам.доллар болж, 34 хувиар буурчээ.

Харьцуулбал, 2024 онд 83.7 сая тонн нүүрс экспортолж, 8.6 тэрбум ам.долларын орлого олсон байна. Өөрөөр хэлбэл Монгол Улс одоо илүү их нүүрсийг хамаагүй бага орлогоор экспортолж байна.

2026 оны төсвийн тухай хуулийн төсөлд үнийн сул байдал нь хилийн цаадах нөхцөлтэй холбоотой гэж дурджээ. 2025 оны эхний хагаст Хятадын ган болон аж үйлдвэрийн салбарын идэвх суларснаар нүүрсний нөөц нэмэгдэж, хил орчмын үнэ буурсан байна.

Монголын нийт экспортын ойролцоогоор 90 хувь Хятад руу чиглэдэг бөгөөд нүүрс хамгийн том бүрдэл нь юм. Ийм хэмжээний өөр зах зээл байхгүй, учир нь төмөр зам, авто замын дэд бүтэц өмнөд чиглэлд төвлөрсөн.

Анхаарах гол тооцооллууд

Төсвийн цаана Монголын хяналтаас гадуур хоёр үндсэн хүчин зүйл байна.

Эхнийх нь үнэ. Тонн нүүрсийг 70 ам.доллараар тооцсон нь 2024 оны бодит дундаж үнэ болох 103 орчим ам.доллартай харьцуулахад харьцангуй болгоомжтой таамаглал юм. Гэхдээ энэ нь хангалттай доод түвшин биш бөгөөд Хятадын гангийн эрэлт цаашид буурвал төсвийн нөхцөлд шууд нөлөөлнө.

Хоёр дахь нь хилийн боомтын нэвтрүүлэх ажиллагаа. Монголын нүүрс цөөн тооны боомтоор, тэр дундаа Гашуунсухайтаар голлон гардаг. Эрэлт байгаа эсэхээс үл хамааран нэвтрүүлэх хүчин чадлын хязгаарлалт экспортын хэмжээг удаа дараа хязгаарлаж ирсэн. Гашуунсухайт–Ганцмод боомтын холболтын хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх нь хэдэн жилийн турш бодлогын тэргүүлэх чиглэл байсаар байна.

Гэхдээ Монголын талд ашигтай байж болох нэг хүчин зүйл бий. Хятад улс 2025 оны наймдугаар сараас хэрэгжүүлж эхэлсэн "276 ажлын өдөр"-ийн бодлогыг хэсэгчлэн хэрэгжүүлснээр дотоодын нүүрсний олборлолтыг хязгаарлаж байгаа нь импортын эрэлтийг дэмжих хандлагатай.

Төсвөөс давсан ач холбогдол

Гадаадын хөрөнгө оруулагчдын хувьд дүгнэлт тодорхой: нүүрсний үнэ болон хилийн боомтын нэвтрүүлэх ажиллагаа нь төсвийн гүйцэтгэл, хөрвөх чадварын нөхцөл, валютын ханшийн хөдөлгөөнийг тодорхойлох гол хүчин зүйл хэвээр байна.

Засгийн газрын хэрэгжүүлэхээр зорьж буй бусад олон арга хэмжээ энэ хамаарлын хүрээнд яригдана. Дата төвийн хөрөнгө оруулалт татах бодлого, 2050 он гэхэд цэвэр эрчим хүчний эзлэх хувийг 53.4 хувьд хүргэх зорилт, төрийн эдийн засаг дахь оролцоог хязгаарлах тухай хуулийн төсөл, Богд банкны Нью-Йоркийн бирж дэх бүртгэл зэрэг нь өөр өөр хэлбэрээр Говийн хилийн боомтоор ачааны машинаар орж ирдэггүй орлогын эх үүсвэр бий болгох оролдлого юм.

Зэс нүүрсний орлогын бууралтын тодорхой хэсгийг нөхөж байна. Оюу толгойн олборлолт нэмэгдсэнээр 2025 онд зэсийн баяжмалын экспорт 76 хувиар өсөж, алтны экспорт 38 хувиар нэмэгджээ.

Юуг анхаарах вэ

Сар бүрийн экспортын мэдээлэл хамгийн түрүүнд ажиглах үзүүлэлт бөгөөд Үндэсний статистикийн хороо үүнийг нийтэлдэг.

Хоёр дахь нь Хятадын гангийн салбар. Монголын коксжих нүүрсний үнийг Монголын тал хянах боломжгүй гангийн үйлдвэрүүдийн эрэлт тодорхойлдог.

Гурав дахь нь 90 сая тоннын зорилт биелэх эсэх юм. Төлөвлөсөн хэмжээнээс ердөө 5 хувиар дутвал тооцоолсон үнээр экспортын орлого ойролцоогоор 315 сая ам.доллараар буурна. Энэ нь ДНБ-ий 1.4 хувийн алдагдалтай байхаар төлөвлөсөн төсөвт мэдэгдэхүйц дарамт учруулна.