Монголын эдийн засгийг төрөлжүүлэхэд ноолуур, сэргээгдэх эрчим хүч, чухал ашигт малтмал гол боломж гэж Дэлхийн банк үзэв

УЛААНБААТАР, 2026 оны 10 дугаар сарын 6 — Уул уурхайгаас хэт хамааралтай эдийн засгаа хувийн хэвшилд түшиглэн төрөлжүүлэхэд Монгол Улсад тогтвортой ноолуурын боловсруулалт, нар ба салхины эрчим хүч, эрчим хүчний шилжилтэд шаардлагатай ашигт малтмалын хайгуул хамгийн их боломжтой салбарууд болохыг Дэлхийн банк группийн шинэ судалгаанд онцолжээ.

Дэлхийн банк групп 9 дүгээр сарын 10-нд Mongolia Country Private Sector Diagnostic (CPSD) тайлангаа нийтэлсэн. Тайланг танилцуулах "Unlocking Private Investment for Mongolia's Economic Diversification" арга хэмжээ 10 дугаар сарын 6-нд Улаанбаатарт болж, төр, хувийн хэвшил, хөрөнгө оруулагчид болон хөгжлийн түншүүдийн төлөөлөл оролцлоо.

Уул уурхайгаас хамааралтай эдийн засаг

Сүүлийн гурван арван жилд Монгол Улс ядуурлыг мэдэгдэхүйц бууруулж, нэг хүнд ногдох ДНБ-ээ гурав дахин өсгөөд 2024 онд дундаас дээш орлоготой улсын ангилалд хүрсэн. Засгийн газар хувийн хэвшилд түшиглэсэн эдийн засгийн төрөлжилтийг тэргүүн зорилт болгоод байна.

Цөөн төрлийн ашигт малтмалын экспортод хэт найдсан байдал нь эдийн засгийг түүхий эдийн үнийн хэлбэлзэлд эмзэг болгодог тул хувийн хөрөнгө оруулалтаар эдийн засгийн суурийг өргөжүүлэх шаардлагатайг тайланд тэмдэглэжээ.

Дэлхийн банк группийн Монгол дахь Улсын менежер Victoria Delmon Монгол Улс ашигт малтмал, сэргээгдэх эрчим хүчний асар их нөөцтэй, дэлхийн тэргүүлэх ноолуур үйлдвэрлэгчдийн нэг гэдгийг онцолжээ. Бодлогын орчныг сайжруулбал эдгээр нөөц Монголын бизнес эрхлэгчид болон орон нутгийн иргэдэд илүү их өгөөж, ажлын байр авчирна гэж тэрээр үзсэн байна.

Ноолуур: 2030 он гэхэд $150 сая, 5,000 хүртэлх ажлын байр

Монгол Улс дэлхийн түүхий ноолуурын ойролцоогоор 40 хувийг нийлүүлдэг. Гэвч үүний ердөө 20 хувийг дотооддоо боловсруулдаг бөгөөд ихэнхийг нь хагас боловсруулсан утас хэлбэрээр экспортолдог.

Дэлхийн банкны тооцоолсноор түүхий эдийг бэлэн хувцас зэрэг эцсийн бүтээгдэхүүн болгон боловсруулбал ижил хэмжээний ноолуураас бий болох үнэ цэнийг 200 гаруй хувиар нэмэгдүүлэх боломжтой.

Ширхэгийн чанарын стандарт, үнэ тогтоох механизм, санхүүжилтийн хүртээмжийг сайжруулбал салбар 2030 он гэхэд $150 сая хүртэлх хувийн хөрөнгө оруулалт татаж, 5,000 хүртэл ажлын байр бий болгож, хөдөө орон нутгийн ажил эрхлэлтийг дэмжих боломжтой гэжээ.

Нар, салхи: $230 сая, 1,700 орчим ажлын байр

Монгол Улс техникийн хувьд 700 гигаваттын нарны болон 400 гигаваттын салхины эрчим хүчний нөөцтэй. Энэ нь одоогийн дотоодын эрчим хүчний хэрэглээнээс ойролцоогоор 300 дахин их. Гэвч сэргээгдэх эрчим хүч нийт цахилгаан үйлдвэрлэлийн 10 орчим хувийг л бүрдүүлж байна.

Энэ боломжийг ашиглахын тулд цахилгаан дамжуулах сүлжээг шинэчлэх, эрчим хүч худалдан авах гэрээг хөрөнгө оруулагчдад санхүүгийн хувьд найдвартай болгох, үйлдвэрлэгчид болон томоохон аж үйлдвэрийн хэрэглэгчдийн хооронд шууд гэрээ байгуулах боломжийг олгохыг тайланд зөвлөжээ.

Засгийн газраас төлөвлөсөн хүчин чадлын хөрөнгө оруулалтаас гадна эдгээр шинэчлэл $230 сая орчим хувийн хөрөнгө оруулалт татаж, 1,700 орчим ажлын байр бий болгоно гэж Дэлхийн банк тооцжээ.

Чухал ашигт малтмалын хайгуул: $200–500 сая

Гурав дахь чиглэл нь зэс, лити, газрын ховор элемент, графит зэрэг чухал ашигт малтмалын хайгуул юм. Эдгээр ашигт малтмалын ихэнх нь одоогоор бүрэн судлагдаж ашиглагдаагүй байна.

Хууль ёсоор хайгуул хийх боломжтой газрын 15 хүрэхгүй хувьд л хайгуулын тусгай зөвшөөрөл олгогдсон нь геологийн нээлттэй мэдээлэл хязгаарлагдмал, зохицуулалт тодорхойгүй байгаатай холбоотой гэж тайланд дурджээ.

Эдгээр саадыг арилгавал дунд хугацаанд $200–500 сая-ын хайгуулын хөрөнгө оруулалт татаж, 700–1,400 ажлын байр бий болгох боломжтой гэж үзжээ.

Олон улсын санхүүгийн корпорацийн (IFC) Зүүн Азийн бүсийн хэлтсийн захирал Arnaud Dupoizat "Хөрөнгө оруулагчдын сонирхол бодитой байгаа ч дүрэм журмын тодорхой бус байдал олон хөрөнгө оруулагчийг хүлээлтэд оруулж байна" гэжээ. Тайланд санал болгосон шинэчлэлийг хэрэгжүүлбэл Монгол Улс урт хугацааны хөрөнгө оруулалтад нээлттэй гэдгээ харуулах хүчтэй дохио болно гэж тэрээр нэмж хэлсэн байна.

Төсвийн их зардалгүй шинэчлэл

CPSD тайлан салбар бүрт хувийн хөрөнгө оруулалтад саад болж буй зохицуулалт, институц, зах зээлийн бэрхшээлийг тодорхойлж, шинэчлэл бүрийг ойрын хугацаанд хэрэгжүүлэх боломжоор нь эрэмбэлсэн. Санал болгосон арга хэмжээнүүд төсвийн их зардал шаардахгүй гэж тайланд тэмдэглэжээ.

Гол тоонууд

Дээрх тоонууд нь Дэлхийн банкны санал болгосон шинэчлэлүүд хэрэгжсэн тохиолдолд бий болж болох боломжийн тооцоо бөгөөд хөрөнгө оруулалт орж ирэх баталгаа биш болно.