Монголын уул уурхай

Монголын Засгийн газар болон "Рио Тинто" компани Оюу толгой төслийн хувьцаа эзэмшигчдийн харилцааг зохицуулдаг гэрээнд нэмэлт, өөрчлөлт оруулахаар тохиролцлоо. Ингэснээр төслийн зардал буурч, Монголын цаашид хүртэх өгөөж нэмэгдэхээр байна.

Тохиролцооны талаар Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Учрал болон "Рио Тинто" компанийн гүйцэтгэх захирал Саймон Тротт есдүгээр сарын 11-нд Улаанбаатар хотод хамтран мэдээлэв. Энэ нь анхны зохицуулалтуудыг 17 жилийн өмнө байгуулснаас хойших Оюу толгойн гэрээний томоохон өөрчлөлтүүдийн нэг болж байна. Оюу толгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг 2009 онд, шинэчилсэн Хувьцаа эзэмшигчдийн гэрээг 2011 онд байгуулсан юм.

Монголын Засгийн газрын тооцоолсноор шинэ зохицуулалтаар Оюу толгой төслийн нийт зардал ойролцоогоор 30 их наяд төгрөг буюу 8.4 тэрбум ам.доллароор буурах боломжтой. Үүний зэрэгцээ төслийн нийт хугацаанд Монголын хүртэх ирээдүйн өгөөж ойролцоогоор 13 их наяд төгрөг буюу 4 тэрбум ам.доллароор нэмэгдэхээр байгааг Засгийн газар мэдээлжээ. Энэ нь Монголд нэг удаа олгох бэлэн мөнгө бус, ирээдүйд хүртэхээр тооцоолсон өгөөж юм.

Зардал буурахад менежментийн үйлчилгээний төлбөрийг багасгах, давхар тооцогдож буй зардлыг арилгах, мөн Оюу толгойд олгосон хувьцаа эзэмшигчдийн зээлийн хүүг бууруулах зэрэг арга хэмжээ нөлөөлөхөөр байна. Монголын талын мэдээлснээр, тооцоолсон хэмнэлтийн ойролцоогоор 8 их наяд төгрөг нь менежментийн зардал, 22 их наяд төгрөг нь хүүгийн зардалтай холбоотой ажээ.

Харин Монгол Улс Оюу толгойгоос ногдол ашиг авч эхлэх хугацаа гол асуудлын нэг хэвээр байна. Талууд зургадугаар сарын 30-нд байгуулсан өмнөх тохиролцоогоор ногдол ашиг хуваарилах хугацааг наашлуулах чиглэлээр хамтран ажиллахаар болсон бөгөөд тухайн үед Засгийн газар Монгол Улс 2026 онд ногдол ашиг авах боломжтой гэж мэдээлж байсан. Харин есдүгээр сарын шинэ тохиролцоогоор ногдол ашиг хуваарилж эхлэх хугацааг 2027 он болгохоор ажиллахаар тохиролцжээ.

Ногдол ашгийн тодорхой хэмжээ болон хуваарилах нарийвчилсан нөхцөл хараахан эцэслэгдээгүй байна. "Эрдэнэс Оюу толгой" компанийн гүйцэтгэх захирал Б.Тэлмүүн есдүгээр сарын 22-нд өгсөн ярилцлагадаа хоёр талын хамтарсан ажлын хэсэг ногдол ашгийн асуудлаар ажиллаж байгаа бөгөөд Монголын тал 2026 оны санхүүгийн үр дүнд үндэслэн ногдол ашиг авах байр сууриа илэрхийлж буйг хэлжээ. Гэхдээ нарийвчилсан зохицуулалтыг цаашид хэлэлцэх шаардлагатайг тэрээр онцолсон байна.

Оюу толгойн цаашдын ногдол ашгийг хэрхэн зарцуулах асуудлыг 2027 оны улсын төсөвтэй уялдуулан хэлэлцэж байна. Засгийн газар ирэх оны төсөвт Оюу толгойн ногдол ашгийн орлогоос 3 их наяд төгрөг төвлөрүүлэхээр тооцжээ. Үүнээс гадна ногдол ашгийн тодорхой хэсгийг аймгуудын дулааны станц, Улаанбаатар хотын дулаан, эрчим хүчний дэд бүтцийн төслүүдэд зарцуулах хувилбарыг Засгийн газар авч үзэж байна.

Гэхдээ энэ орлого нь Засгийн газрын төсөвт тулгарч буй дарамтыг бүрэн шийдвэрлэхэд хангалттай хэмжээ биш юм. 2027 оны төсвийн төсөлд төсвийн орлогыг 41.3 их наяд төгрөг, зарлагыг 43.6 их наяд төгрөг байхаар тооцсон бөгөөд төсвийн алдагдал 2.306 их наяд төгрөг байхаар тусгажээ.

Оюу толгойн олборлолтын төлөв нь төслийн цаашдын өгөөжийг тодорхойлох гол хүчин зүйл хэвээр байна. "Рио Тинто"-гийн мэдээлснээр уурхай 2028-2036 онд жилд дунджаар 500 мянган тонн зэс олборлох төлөвтэй байна. Энэ нь төслийг 100 хувийн эзэмшлийн үндсэн дээр тооцсон үйлдвэрлэлийн зорилт бөгөөд бодит олборлолт, зэсийн үнэ, төслийн зардал болон бусад хүчин зүйл Монголын цаашид авах ногдол ашгийн хэмжээнд нөлөөлнө.

Оюу толгой нь Монголын Засгийн газар 34 хувь, "Рио Тинто" 66 хувийг эзэмшдэг хамтарсан төсөл юм. Төслийн үйл ажиллагааг "Рио Тинто" компани эрхлэн явуулдаг бөгөөд тус компанийн мэдээлснээр Оюу толгой 2010 оноос хойш Монгол Улсад татвар, төлбөр болон бусад хэлбэрээр нийт 6.1 тэрбум ам.доллар төлжээ.

Шинэ тохиролцоо нь Оюу толгойн Монголын эдийн засагт өгөх өгөөжтэй холбоотой олон жил үргэлжилсэн маргааныг бүрэн шийдвэрлэсэн гэсэн үг биш. Харин хүүгийн зардал, менежментийн зардал, ногдол ашиг олгох хугацаатай холбоотой хэд хэдэн асуудлыг урагшлуулж, цаашдын ногдол ашгийн хуваарилалтын нарийвчилсан нөхцөлийг эцэслэх дараагийн шатанд талууд шилжиж байна.